موقعیت جغرافیایی و آشنایی مقدماتی با بروجرد

شهرستان بروجرد از نظر تقسيمات سياسي متعلق به استان لرستان در غرب كشور است . اين شهرستان در شمال استان واقع شده است و در ارتفاعات بيش از 1500 متر قرار دارد. وسعت اين شهرستان 1606 كيلومتر مربع است كه 72/5 درصد از مساحت استان لرستان را تشكيل مي دهد. مركز اين شهرستان شهر بروجرد است كه در دامنه ارتفاعات زاگرس و بر روي آبرفتهاي دشت سيلاخور و در حالت پايكوهي قرار دارد . اين شهر در ارتفاع 1580 متري از سطح دريا مي باشد. اين شهرستان در بين عرضهاي شمالي حد اقل 33 درجه و 36 دقيقه و حداكثر 34 درجه و 6 دقيقه و طول شرقي و داخل 48 درجه و 27 دقيقه و حداكثر 49 درجه و 27 دقيقه قرار دارد . شهرستان بروجرد در مسير جاده اصلي تهران ، خرمشهر قرار گرفته و با شهرستانهاي درود ، خرم آباد ، نهاوند ، ملاير و سربنداراك همسايه است

شهر بروجرد با مركز استان خرم آباد 110 كيلو متر فاصله زميني دارد و فاصله زميني اين شهر با تهران 407 كيلومتر و فاصله معمولي آن 304 كيلومتر است.

شهرستان بروجرد يكي از مهم ترين مناطق استان لرستان است كه از طبيعت و تاريخ غني برخوردار بوده و داراي اهرم هاي لازم براي توسعه گردشگري است. بنای بروجرد را به منوچهر نسبت می‌دهند و قدمت آن را بيش از4000 سال می دانند. شهرستان‌بروجرد از شمال به ملاير (استان همدان) از خاور به سربند (استان مركزی) و دورود، از جنوب به خرم آباد و از باختر به سلسله محدود شده‌است. اقتصاد بروجرد بر اساس كشاورزی و صنعت استوار است. امام‌زاده‌جعفر، مقبره‌شاه‌زاده‌ابوالحسن، مسجد سلطانی بروجرد، مسجد جامع بروجرد، قبرسيدجمال الدين واعظ اصفهاني، بازار قديمی بروجرد، دره‌های چكان و دهقادي، تپه قرق، مسجد قلعه، تپه قلاميان (رميو)، بقعه امام زاده قاسم، مقبره سيد جمال الدين واعظ اصفهانی (صدرالمحققين)، بقعه شاه زواريون، امام زاده محسن (ع)، امام زاده ويليان (ويليو)، مقابر حاج ميرزا محمود مواهب طباطبائی و سيدبحرالعلوم برخي از مهم‌ترين مكان‌‌هاي تاريخي و ديدني شهرستان بروجرد به شمار مي روند.

مکان های دیدنی و تاریخی

امام زاده جعفر، مقبره شاهزاده ابوالحسن، مسجد سلطانی بروجرد، مسجد جامع بروجرد، قبرسيدجمال الدين واعظ اصفهاني، بازار قديمی بروجرد ، دره های چكان و دهقادي، تپه قرق، مسجد قلعه، تپه قلاميان (رميو)، بقعه امام زاده قاسم، مقبره سيد جمال الدين واعظ اصفهانی (صدرالمحققين)، بقعه شاه زواريون، امام زاده محسن (ع)، امام زاده ويليان (ويليو)، مقابر حاج ميرزا محمود مواهب طباطبايي و سيدبحرالعلوم برخي از مناطق ديدني و تاريخي شهرستان بروجرد را تشكيل مي‌دهند.

صنايع و معادن

صنايع‌كارخانه‌ای بروجرد بسيار متنوع است. از جمله اين صنايع می‌توان به ساخت صابون، موكت، پارچه، فرش ماشينی، تيرچه بلوك و موزاييك اشاره کرد. از معادن اين منطقه‌اطلاعات مستندي در دست نيست.

کشاورزی و دام داری

اقتصاد بروجرد بر اساس كشاورزی و صنعت استوار است. آب كشاورزی آن از چاه های ژرف و نيمه ژرف و رودخانه ها تامين می شود. محصولات كشاورزی بروجرد عبارتند از: گندم، انگور، ‌سيب درختی،‌ هلو، آلو، زردآلو، گلابی و تره بار. بخش ديگر اقتصاد بروجرد مبتنی بر صنايع است که به دو شکل دستی و كارخانه ای است. صنايع دستی شهر شامل بافت قالی و گليم و صنايع کارخانه‌ای آن مشتمل بر ساخت صابون، موكت، پارچه، فرش ماشينی، تيرچه بلوك و موزاييك است. مهم ترين صادرات شهرستان بروجرد شامل گندم، انگور، سيب درختی، هلو،زردآلو،آلو،گلابی،تره‌بار،خشكبار،قالی،اجناس ورشو و تمام محصولات صنعتی شهرستان است.

مشخصات جغرافيايي

شهرستان‌بروجرد از شمال به ملاير (استان همدان) از خاور به سربند (استان مركزی) و دورود، از جنوب به خرم آباد و از باختر به سلسله محدود شده‌است. مركز اين شهرستان در 48 درجه و 45 دقيقه درازای خاوری و 33 درجه و 23 دقيقه پهنای شمالی قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دريا 1570 متر است. آب و هوای بروجرد معتدل و نيمه خشك و ميزان بارندگی ساليانه آن به 600 ميليمتر می رسد. بروجرد در مسير راه اصلی خرم آباد ـ همدان قراردارد و از اين طريق با خرم آباد (به سوی جنوب باختری) 102 كيلومتر و با همدان (به سوی شمال) 135 كيلومتر فاصله دارد. جاده ای به طول 103 كيلومتر نيز از 8 كيلومتری شهر بروجرد گذشته و به شهر اراك می پيوندد. براساس تقسيمات كشوري در سال 1377 مساحت اين شهرستان بالغ بر 1603 كيلومتر مربع بوده است براساس آمار جمعيتي در سال 1375 جمعيت اين شهرستان بالغ بر 316014 نفر بوده است كه از اين رقم بالغ بر 217804 نفر جمعيت مركز شهرستان بروجرد است.

وجه تسميه و پيشينه تاريخي

از پيشينه و تاريخ پيش از اسلام شهر بروجرد كه در گويش لری ‹‹وروگرد›› و در لهجه محلی بروجردی ‹‹ورويرد›› ناميده می شود، مدارك كافی به دست نيامده است؛ اما سنگ لوحه هايی که به خط پهلوی در بروجرد و اطراف آن ديده شده دليل محکمی برای قديمی بودن اين شهر است. عده‌ای بنای اين شهر را به منوچهر نسبت می دهند و قدمت آن را بالغ بر 4000 سال می دانند. عده ای ديگر (از جمله دكتر معين) معتقدند که بروجرد حدود 2000 سال قبل ساخته شده است. بروجرد به واسطه داشتن مراتع و زمين های سرسبز، در زمان مادها يكی از مراتع سلطنتی به شمار می‌رفته، و تا زمان ساسانيان سالانه دوازده هزار راس از اسب های شاهی در آن تعليف می‌شده‌اند.در زمان حكومت قاجار، حسام السلطنه حاكم خوزستان و لرستان، بروجرد را مقر حكومت خود قرار داد و با تعمير قلعه های آن، خندقی دور شهر ايجاد كرد. از آن به بعد با توجه به عوامل موثری از قبيل آب و هوای معتدل كوهستانی، دشت حاصل خيز رسوبی سيلابخور، شبكه آب های روان دايمی، مراتع طبيعی، موقعيت مهم جغرافيايی و سياسی و گسترش شبكه ارتباطی و تجاری باعث جذب جمعيت و توسعه شهرستان بروجرد شدند.

آثار تاریخی و گردشگری

امامزاده جعفر بروجرد

اين بنا و زيارتگاه تاريخي را مربوط به يکي از نوادگان حضرت امام موسي کاظم (ع) دانسته ولي در کتاب جغرافياي بروجرد جد ششم اين امامزاده را حضرت امام سجاد (ع) امام چهارم شيعيان مي دانند.
کارشناسان ميراث فرهنگي مي گويند: بناي امامزاده جعفر (ع) داراي سه دوره متفاوت تاريخي و معماري است که شامل سه در ورودي، حياط ، ايوان، شبستان و فضاي گنبد خانه است.
قديمي ترين بخش بنا فضاي گنبد خانه و مقبره است که احتمال ساخت آن به روي بناي قديمي تر وجود دارد و زمان ساخت آن قرون هفت و هشت هجري قمري و دوره ايلخاني است.
گندخانه شامل يک ايوان ورودي با دو حجره کوچک در طرفين است و بخش مقبره اي به صورت هشت ضلعي در فضاي گنبد خانه ساخته شده و در تمامي اضلاع هشت گانه آن ورودي هايي وجود دارد که به يک اتاق کوچک راه پيدا مي کند.
از جمله آثار ديدني اين بنا گنبد امامزاده است که به صورت دو پوسته و پله پله (اورچين)شبيه گنبد دانيال نبي در شوش مي باشد.
گنبد ياد شده در 18 پله با ارتفاع حدود 25متر بنا شده که در بالاي آن مخروطي گچکاري شده نيز مشاهده مي شود.
معماري گنبد امامزاده جعفر (ع) مربوط به دوره سلجوقيان است و در قسمتي ازآن تاريخ 717هجري قمري ديده مي شود.
در فضاي داخلي امامزده مجموعه اي از گچکاري ها، معماري، کاشيکاري و سنگ نوشته هاي باقي مانده از گذشته وجود دارد.
به گفته برخي شهروندان بروجرد در گذشته اشيا و تزيينات ويژه اي به اشکال مختلف از جمله اژدهايي از طلا و جواهرات و پرچم هاي مثلثي از جنس بلور در امامزاده وجود داشته که به دليل بي توجهي مسوولان وقت از بين رفته اند.
در محوطه اطراف امامزاده گورستان بسيار کهن وجود دارد که سفال هاي مزين به خط کوفي يافت شده در آن نمايانگر قدمت اين منطقه است.
بناي امامزاده جعفر (ع) بروجرد که در فهرست آثار ملي کشور به ثبت رسيده در همه ايام سال مورد توجه و احترام شهروندان بروجردي و مسافران است.

اين بناي مذهبي وتاريخي در قسمت شرقي شهر بروجرد واقع شده است به استناد كتيبه هاي موجود امام زاده جعفر (ع) فرزند امام موسي كاظم (ع) است اما برخي از منابع و متون تاريخي با پنج (5) واسطه نسبت اين امام زاده را به امام سجاد(ع) مرتبط مي سازند ساختمان گنبد هرمي شكل اين آرامگاه نمونه اي بسيار زيبا از هنر و معماري عهد سلجوقي مي باشد. داخل حرم هشت ضلعي است ودروسط آن معجري از چوب و ورشوساخته شده است اين معجر روي قبري كه شش پله پايينتر از حرم است قرار دارد .طبقات بقعه غير از مخروط انتهايي 18 طبقه است.
تاريخ وفات امام زاده جعفر 525 هـ .ق است اندازه كلي زير بناي مقبره 22*20 و ارتفاع آن 20 متر است سقف آن روپوش و نماي بيروني آن هرمي شكل با مصالح آجر و كاشي و داخل بنا آينئه كاري است برروي درب كنده كاري شده آن آياتي از قرآن كنده كاري شده است . اين مقبره در سال 1208 به فرمان تقي خان حاكم آن زمان بروجرد تعمير و مرمت شده است .در محوطه اين امامزاده پنجاه اصله درخت موجود است كه دو اصله آن چنار و يكي از آنها 380 سال قدمت دارد . بناي مذكور مربوط به دوره سلجوقي (717هق) وبه شماره 1855 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.

مسجد جامع بروجرد

مسجد جامع بروجرد که به مسجد جمعه (با گویش بروجردی مچد جمه maččed jomma ) نیز شناخته می‌شود، مسجدی تاریخی و از بناهای معماری سرشناس در شهر بروجرد است. مسجد جامع بروجرد یکی از نخستین مسجدهای ساخته شده در ایران است که در قرن دوم تا سوم هجری در شهر بروجرد بنا نهاده شده است. اين مسجد زیبا در دل یکی از محله‌های تاریخی شهر نام دو دانگه واقع شده و به لحاظ معماری و قدمت، از بناهای منحصر به فرد استان لرستان و شهر بروجرد است. مسجد جامع بروجرد در اصل بر روی یک آتشکده بنا نهاده شده است. عربها در حمله به ایران آتشکده‌های زیادی را تبدیل به مسجد کردند که مسجد جامع بروجرد نیز نمونه‌ای از همین دست است. بين سال هاي ۱۵۰ تا ۲۲۶ قمری که و در زمان حکومت ابودلف بر غرب ایران، بنای مسجد جامع بروجرد با حضور وزیر وی با نام حمویه یا حموله آغاز شد. شبستان شمالی مسجد نیز اندکی دیرتر و در قرن چهارم ساخته شد. با توجه به تاریخ طولانی (دوازده قرن) این مسجد، آسیب های متعددی بر آن وارد شده و بارها مورد بازسازی قرار گرفته است. شواهد و کتیبه‌های گوناگون، از بازسازی مسجد در دوره‌های سلجوقی، صفوی و قاجار خبر می‌دهند. محوطه سازی مسجد در قرون چهار و پنج هجری و نیز الحاقات و تعميرات آن بر طبق كتيبه هاي موجود، در سال هاي ۱۰۲۲، ۱۰۶۹، ۱۰۹۲ و ۱۲۰۹ قمری صورت گرفته است.

اين بنا در خيابان جعفري شهر بروجرد واقع شده است . مسجد جامع بروجرد يكي ازكهن ترين مساجد غرب ايران است . بخش قديمي اين بناشبستان جنوبي و گنبد آن است كه همانند چهارطاقهاي زمان ساسانيان مي باشد . نقشه مسجد از نوع يك ايواني است واز يك قسمت وسط به ابعاد10×10و دوقسمت طرفين به ابعاد20×10مترتشكيل شده است ارتفاع گنبد آن كه در وسط بنا ايجادشده تا كف مسجد نزديك به20 متر است. و زمان ساخت آن به عهد سلجوقي برمي گردد. براساس كتيبه هاي موجود اين مسجد در زمان شاهان صفوي ، در سالهاي 1022 هجري 1023 هجري ، 1091 هجري و سرانجام در سال 1209 هجري تعميرومرمت شده است مسجد داراي تزئينات آجري و كاشيكاري بوده است كه در طول زمان و براثر عوامل طبيعي چون زلزله تخريب شده اند . مواد و مصالح آن از آجر ، كاشي ، ملات است . اين بنا مربوط به دوره سلجوقي است وبه شماره 228 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است .

پل قلعه حاتم بروجرد

مسجد امام (سلطانی سابق) بروجرد

مسجد سلطانی که امروزه با نام مسجد امام شناخته می‌شود یکی از بناهای تاریخی دیدنی شهر بروجرد است که در مرکز شهر و در کنار راسته بازار بروجرد بنا نهاده شده است. این مسجد در زمان فتحعلی شاه قاجار بر روی ویرانه‌های یک مسجد بسیار قدیمی ساخته شد و یکی از بزرگ‌ترین مسجدهای تاریخی کشور می‌باشد. دو نمونه نسبتاً مشابه در همان زمان در شهرهای قزوین و تهران ساخته شدند که هر سه این مسجدها در دوره پهلوی تحت نام مسجد شاه شناخته می‌شدند. معماری مسجد سلطانی بروجرد برگرفته از معماری مسجد شاه تهران است. مسجد سلطانی دارای چهار طاق و ایوان بزرگ در چهارگوشه است. صحن بزرگ مسجد دارای ابعاد ۶۱ در ۴۷ متر است و حوض بزرگی در وسط آن صحن قرار دارد. مسجد دارای سه درب است که درب غربی به خیابان صفا، درب شمالی به خیابان جعفری و درب شرقی به بازار دواتگرها باز می‌شود. در اطراف صحن، حجره‌هایی برای طلاب علوم دینی ساخته شده است که تعداد آنها به ۶۱ حجره می‌رسد. مسجد سلطانی از مدرسه‌های و حوزه هاي معتبر دینی است و بویژه در زمان سکونت آیت الله بروجردی در این شهر از رونق بسیاری برخوردار بوده است.در ایوان غربی این مسجد کتیبه‌ای قرار دارد که بیان می‌دارد فتحعلی شاه مالیات خبازان این شهر را بخشیده است.

ازجمله آثار ارزنده معماري دوره اسلامي در لرستان مسجد امام (سلطاني سابق)است. اين بنا يكي از ارزشمند ترين وممتازترين بناهاي بروجرد به شمار ميرود.صحن اين بنابه طول وعرض47×61مترمربع است و در وسط آن حوض بزرگي قرار دارد . مسجد داراي سه درگاه مي باشد درگاه شمالي آن به طرف خيابان جعفري باز مي شودو داراي طاق و مقرنسهاي بسيار زيبا ست كه با كاشي خشت هفت رنگ به سبك دوره قاجاري تزين و در ميان آن نام فتحعليشاه قاجار(1212ه.ق –1250ه.ق)نقش بسته است.طرح ونقشه اين بنا از مسجد امام تهران الگو برداري شده است .راه ورودي غربي آن به سمت بازار دواتگران باز مي شود وبه خيابان صفا راه دارد شبستان جنوبي زير گنبد اصلي قرار دارد بلنداي طاق آن5/17متراست و حاشيه آن با كاشيهاي سياه و قهوه اي تزيين شده ومحراب اين شبستان گچبري شده است . ايوان شمالي مسجد17متر بلندي دارد و حاشيه آن با كاشي معرق تزيين شده كه در نوع خود از كاشيهاي بي نظير قاجاريه محسوب مي گردد.مسجد امام يكي از حوزه هاي علميه قديمي به شمار مي آيدكه داراي ارسي هاي مشبك و زيبايي است و در آن 16 حجره براي سكونت طلاب در نظر گرفته شده است .اين بنا مربوط به دوره قاجاريه (فتحعليشاه قاجار) وبه شماره394 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.

موزه اسناد مشروطیت بروجرد

خانه طباطبایییکی از خانه‌های مجلل تاریخی شهر بروجرداست که توسط سازمان میراث فرهنگی در سال 1384 خریداری شده و در حال بازسازی جهت تبدیل به موزه اسناد مشروطه می‌باشد.

بوستان سماور

مشاهیر بروجرد

عبدالحسین زرین کوب

آیت الله العظمی حسین بروجردی